Μοιρολόι
Στη μνήμη του Βαγγέλη Χαλιγιάννη
Τα ηπειρώτικα μοιρολόγια,
αποτελούν μια από τις αρχαιότερες μορφές οργανικής και φωνητικής μουσικής
παράδοσης της Ηπείρου. Πρόκειται για ελεύθερες, αυτοσχεδιαστικές μελωδίες,
χωρίς αυστηρό μετρικό σχήμα, που αποτυπώνουν τον ανθρώπινο πόνο, τη μνήμη και
τη νοσταλγία.
Εκφράζουν τον θρήνο και τη λύπη,
συνήθως σε στιγμές θανάτου ή απώλειας αλλά και βιώματα όπως ο έρωτας και η
ξενιτιά, διατηρώντας έτσι τις παραδόσεις και την πολιτιστική κληρονομιά της
κάθε περιοχής.
Τα μοιρολόγια, αποτελούν ένα
μοναδικό πεδίο μουσικής έρευνας, έναν μουσικό τρόπο μέσα από τον οποίο εκδηλώνεται ο πόνος της ψυχής, κυρίως μέσα
από τον ιδιαίτερο και μοναχικό ήχο του κλαρίνου ή του βιολιού, οργάνων που
δρουν ως προέκταση της ανθρώπινης φωνής.
Το ηπειρώτικο μοιρολόι είναι
συστατικό στοιχείο της ψυχοσύνθεσης του Ηπειρώτη που τον χαρακτηρίζει ως
ύπαρξη. Κάθε Ηπειρώτης είναι υπερήφανος για τη μουσική αυτή, με έναν απαράμιλλο
και αρχέγονο τρόπο που περνάει από γενιά σε γενιά. Δεν μπορεί να μιλήσει κανείς εύκολα για αυτή
τη μουσική, καθώς είναι κάτι που βιώνει μέσα από την ηπειρώτικη μουσική κάτι
οικουμενικό, αλλά άκρως προσωπικό.
Τα μοιρολόγια - τα λόγια της μοίρας, τα θρηνητικά άσματα των γυναικών προς τους νεκρούς τους- συγκαταλέγονται στις αρχαιότερες μορφές της ελληνικής μουσικής παράδοσης και πολλοί ερευνητές εντοπίζουν τις ρίζες τους στους αρχαίους θρήνους. Συναρπαστικό.
Το πωγωνίσιο μοιρολόι ανήκει
στον πυρήνα της οργανικής μουσικής της Ηπείρου και χαρακτηρίζεται από έντονο
αυτοσχεδιασμό, αργή ανάπτυξη της μελωδίας και βαθιά εκφραστικότητα. Κάθε νότα
είναι και μία εξομολόγηση. Χαρά, καημός, παράπονο, όλα χωράνε. Και στο Πωγώνι
όταν ο κλαρινίστας σηκώσει το κεφάλι, κλείσει τα μάτια και αφήσει το κλαρίνο να
τραγουδήσει, ξέρεις πως εκείνη τη στιγμή ο τόπος ολόκληρος ανασαίνει μαζί του.
Αυτές οι αυτοσχεδιαστικές μελωδίες,
βασίζονται στην πεντατονική κλίμακα, χαρακτηριστικό γνώρισμα της ηπειρώτικης
μουσικής παράδοσης, που προσδίδει στο άκουσμα τη δωρική λιτότητα και τη βαθιά
συγκινησιακή του δύναμη. Μέσα από το
χαρακτηριστικό αυτό άκουσμα, τιμάται η μνήμη των χαμένων και των
ξενιτεμένων.
Το μοιρολόι δεν είναι απλώς
θρήνος, λειτουργεί ως μουσική αφήγηση της συλλογικής μνήμης, διατηρώντας
ζωντανή την ιστορία και την ταυτότητα της κοινότητας. Αποτελεί συνεκτικό
στοιχείο έκφρασης της κοινωνίας του Πωγωνίου, γι' αυτό και σηματοδοτεί τόσο την
έναρξη όσο και τη λήξη των πανηγυριών.
Και βρισκόμαστε στον Παρακάλαμο,
τη βρυσομάνα των μουσικών. Ένα χωριό που έχει μεγάλη παράδοση στο δημοτικό
πωγωνίσιο τραγούδι. Έχουμε ανθρώπους που είναι ξακουστοί για το μουσικό τους
ταλέντο, και όπως μου ανέφερε, μουσικός του Παρακαλάμου, αυτά τα μουσικά
ιδιώματα δεν ακούγονται σε άλλα μέρη του Πωγωνίου, παρά μόνο στην κοιλάδα του
Καλαμά. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, ότι ο
Παρακάλαμος έχει αναδείξει γενιές δεξιοτεχνών, οι οποίοι διαμόρφωσαν το
ιδιαίτερο ύφος της πωγωνίσιας οργανικής μουσικής.
Το μοιρολόι δεν γράφεται,
γεννιέται τη στιγμή της εκτέλεσης. Κάθε ερμηνεία είναι μοναδική, γιατί ο
μουσικός αυτοσχεδιάζει πάνω σε έναν παραδοσιακό μελωδικό πυρήνα, εκφράζοντας τα
δικά του βιώματα και τη συγκίνηση της στιγμής.
Σύμφωνα με τον Μουσικολόγο και
ερευνητή κύριο Κώστα Λώλη, οι ορχήστρες βρήκαν εύφορο καλλιτεχνικά έδαφος πάνω
στην φωνητική αυτή μορφή και την παράδοσή της. Μελωδίες, δομές, τεχνικές, κανόνες
ανάπτυξης και συνήχησης.
Στο βιβλίο του «Μοιρολόι
και σκάρος», ο κύριος Λώλης μελετά και
μεταγράφει σημαντικό μέρος της ενόργανης λαϊκής πολυφωνίας, έχοντας ο ίδιος
βιωματική σχέση με τη μουσική. Αγαπητέ δάσκαλε Κώστα Λώλη, σε ευχαριστούμε από
καρδιάς για όσα έχεις προσφέρει και έχεις διδάξει.
Αγαπητές φίλες και φίλοι, θα
ακολουθήσουν οι εξαιρετικοί μουσικοί, κλαρινίστες και βιολιτζίδες του
Παρακαλάμου, αξιόλογοι συνεχιστές μιας πλούσιας μουσικής παράδοσης, οι οποίοι
έρχονται για να μας δείξουν την τέχνη τους, να μας ταξιδέψουν με τις μελωδίες
τους και να μας χαρίσουν μοναδικές στιγμές.
Σας ευχαριστώ.
